Global menu

Our global pages

Close

Recente anti-corruptiebestrijding in de EU

  • Netherlands
  • Corporate

06-06-2014

Inleiding

Van oorsprong hebben alle EU-lidstaten elk hun eigen anti-corruptie beleid (dit geldt tevens voor andere strafrechtelijke bepalingen op het gebied van het bestrijden van fraude of mededingingsbeperkende gedragingen ). De UK Bribery Act is hier een bekend voorbeeld van en zorgt ervoor dat het Verenigd Koninkrijk wereldwijd één van de landen met het strengste, extraterritoriale, anti-corruptiebeleid is. In andere EU-lidstaten, zoals Nederland, zijn omkoping en corruptie geregeld in nationale strafwetgeving (het Wetboek van Strafrecht en de Wet Economische Delicten).

Hoewel er in 2003 een EU-kaderbesluit (2003/568/JBZ) is aangenomen op het gebied van bestrijding van corruptie in de particuliere sector, is dit besluit door de lidstaten op zeer diverse wijze in nationaal recht omgezet.

Door het grensoverschrijdende karakter van de meeste commerciële transacties, de negatieve economische gevolgen van corruptie en de internationaal relevante politieke consequenties van het aanbieden van smeergeld door Europese bedrijven in andere lidstaten of in niet Europese landen, is het in het algemeen Europees belang om op Europees niveau aandacht te besteden aan dit onderwerp en zeker te stellen dat adequate anti corruptiemaatregelen worden genomen.

Onlangs is er hernieuwde interesse ontstaan op EU-niveau. Afgelopen februari heeft de Europese Commissie (de "Commissie") haar eerste anti-corruptieverslag ingediend en haar twee Eurobarometer-onderzoeken (uitgevoerd door TNS) onder bedrijven (“Flash Survey”) en particulieren ("speciale Eurobarometer") over hun standpunt wat betreft corruptie in de EU, gepubliceerd.

De belangrijkste conclusies van het verslag zijn:

  • corruptie is van invloed op alle 28 EU-lidstaten, op verschillende manieren (en niet alleen Europese landen die worden geconfronteerd met economische moeilijkheden);
  • corruptie kost het de Europese economie rond de 120 miljard euro per jaar;
  • lidstaten hebben vele initiatieven genomen in de afgelopen jaren, maar de resultaten zijn ongelijk en er moet meer inspanning worden geleverd ter voorkoming van corruptie en het bestraffen hiervan;
  • openbare aanbestedingen verdienen extra aandacht.

Hieronder vindt u een samenvatting van het verslag. Ook worden er verschillende aanbevelingen gedaan met betrekking tot corruptie in Nederland (zie hieronder).

Volgens de Eurobarometer-onderzoeken, denkt de meerderheid van de bedrijven (75%) dat corruptie wijdverbreid in hun eigen land aanwezig is en denkt meer dan de helft van de Europeanen (56%) dat het niveau van corruptie in hun land is toegenomen in de afgelopen drie jaar. Hieronder vindt u een samenvatting van de resultaten van de onderzoeken, (inclusief de Nederlandse resultaten).

EU anti-corruptie rapport 2014

In 2011 heeft de Commissie een anti-corruptie pakket aangenomen met de bedoeling iedere twee jaar een verslag te publiceren met daarin de inspanningen van de lidstaten op het gebied van corruptiebestrijding. Ondanks dat de lidstaten de noodzakelijke juridische instellingen en maatregelen ter voorkoming en bestrijding van corruptie hebben geïmplementeerd, zijn de resultaten over het algemeen nog niet bevredigend. Dit komt hoofdzakelijk doordat de anti-corruptie procedures niet overal even strikt worden gehandhaafd. Terugkerende problemen zijn nog niet effectief genoeg aangepakt en relevante instellingen hebben niet altijd voldoende capaciteit om de regels te kunnen handhaven. Daarnaast lijkt de wil om corruptie volledig uit te roeien bij de overheid te ontbreken.

Het 2014 verslag is het eerste verslag van de Commissie en schetst een duidelijk beeld van de situatie in Europa, maar ook per lidstaat en geeft een momentopname weer van de situatie en benadrukt positieve ontwikkelingen die andere lidstaten kunnen inspireren. Het analyseert corruptie-gerelateerde trends in de EU en binnen de lidstaten, maar ook de maatregelen ter voorkoming en bestrijding van corruptie, de mogelijke manieren om het beleid te verbeteren en identificeert kwesties hoe de Europese dimensie kan helpen. Het verslag bevat een speciaal hoofdstuk over openbare aanbestedingen.

In overeenstemming met de internationale juridische instrumenten (bijvoorbeeld UNCAC) definieert het verslag corruptie als 'misbruik van macht voor persoonlijk gewin'. Het omvat dan ook alle vormen van corruptie, met inbegrip van politieke corruptie, omkoping van ambtenaren, privé-versus-privé corruptie, offertevervalsing, verstrekken van smeergeld en belangenconflicten.

Uit het verslag blijkt dat de aard en omvang van de corruptie varieert per lidstaat en dat de doeltreffendheid van beleid inzake corruptiebestrijding eveneens varieert. Het toont aan dat corruptie meer aandacht in alle EU-lidstaten behoeft.

Het is de bedoeling van de Commissie dat het verslag en de bijbehorende onderzoeken een breed debat zal losmaken over anti-corruptie maatregelen met actieve deelname van de lidstaten, nationale parlementen, de particuliere sector en andere belanghebbenden. De Commissie zal een wederzijds ervaring programma introduceren om op die wijze te identificeren welke procedures het meest effectief zijn, om bewustwording te verhogen en trainingen aan te bieden.

De Commissie heeft een nuttige samenvatting verstrekt met betrekking tot de corruptie-gerelateerde trends binnen de EU; rekening houdend met de specifieke kenmerken van elke lidstaat:

I. Controle middelen

1. Gebruik van preventief beleid (normen, maatregelen): er bestaan grote verschillen tussen de lidstaten waar effectieve preventie plaatsvindt en sommige andere waar de uitvoering van preventie verbetering behoeft. De Commissie adviseert met name meer doeltreffende maatregelen op plaatselijk niveau, vooral binnen specifieke sectoren en doeltreffende beschermingsmiddelen te creëren ten behoeve van klokkenluiders.

2. Externe en interne controlemiddelen: in veel lidstaten zijn de interne controles op procedures binnen de overheid (met name op lokaal niveau) zwak en ongecoördineerd. De Commissie adviseert in het bijzonder om actief gebruik te maken van middelen die vermogensbestanddelen inzichtelijk maken en die de risico's van buitenlandse omkoping beperken, met name in kwetsbare sectoren zoals defensie. Ook beveelt zij verdere ontwikkeling van e-tools aan ter verbetering van de inzichtelijkheid van overheidsuitgaven en besluitvorming in het openbaar bestuur.

3. Belangenconflicten: regels inzake belangenconflicten variëren in de hele EU en de middelen voor de controle op belangenconflicten zijn vaak onvoldoende. Sancties voor overtredingen worden zelden toegepast en zijn vaak minimaal. De Commissie adviseert verbetering van de doeltreffendheid van het beleid voor de aanpak van belangenconflicten.

II. Vervolging en bestraffing

1. Strafrecht: regels voor de strafbaarstelling van corruptie, zijn in alle lidstaten aanwezig.

2. Doeltreffendheid van de handhaving van de wet en vervolging: dit varieert sterk binnen de EU. In veel lidstaten zijn succesvolle vervolgingen zeldzaam. De Commissie raadt in het bijzonder aan om de onafhankelijkheid en de capaciteit van corruptie bestrijdende instellingen te waarborgen .

3. Uitgebreide corruptiestatistieken: deze ontbreken in de meeste lidstaten. Procedurele regels, met inbegrip van bepalingen over de opheffing van de immuniteiten van politici, belemmeren de gevallen van corruptie in bepaalde lidstaten. De Commissie adviseert met klem dat strafrechtelijke procedures tegen politici inzake corruptie niet kunnen worden belemmerd.

III. Politieke dimensie

1. Politieke verantwoordelijkheid: gedragscodes binnen politieke partijen of gekozen assemblages op centraal of lokaal niveau ontbreken vaak. De Commissie adviseert om meer daadkrachtige maatregelen te treffen om te zorgen voor transparantie bij lobbyen.

2. Financiering van politieke partijen: aanzienlijke tekortkomingen blijven. Sancties tegen illegale partijfinanciering worden zelden opgelegd in de EU.

IV. Andere risicogebieden

1. Corruptierisico's zijn over het algemeen hoger op regionaal en lokaal niveau dan op centraal niveau.

2. De sectoren die het meest kwetsbaar zijn voor corruptie zijn de gezondheidszorg, stedelijke ontwikkeling en bouw.

3. De Commissie beveelt de ontwikkeling van middelen en beleid aan, om corruptierisico’s van overheidsinstellingen en bedrijven die door de staat worden gecontroleerd effectief aan te kunnen pakken.

4. Kleinschalige corruptie blijft een wijdverbreid probleem in enkele lidstaten.

Openbare aanbestedingen

Dit is een zeer belangrijk gebied voor de EU-economie (ongeveer een vijfde van het BBP van de EU wordt jaarlijks besteed door openbare entiteiten aan het kopen van goederen, werken en diensten), waarvan de Commissie stelt dat dit kwetsbaar is voor corruptie, wat resulteert in duidelijke belemmering voor de concurrentie in de zakelijke markt binnen de EU. Openbare aanbestedingen worden gedekt door de uitgebreide EU-wetgeving en zijn onderhevig aan aanzienlijke corruptierisico's. Een onderzoek in 2013 concludeerde dat de totale directe kosten van corruptie in overheidsopdrachten in 2010 voor slechts vijf sectoren in slechts acht lidstaten (waaronder ook Nederland) van EUR 1,4 miljard tot 2,2 miljard euro varieerde.

Enkele voorgestelde verbeteringen in controlemiddelen voor een aantal lidstaten omvatten:

  • behoefte aan systematisch gebruik van corruptie risicobeoordelingen binnen openbare aanbestedingen;
  • invoeren van transparantienormen voor de gehele aanbestedingscyclus en gedurende de looptijd van de overeenkomst;
  • Verhogen van de interne en externe controlemiddelen voor de gehele aanbestedingscyclus en gedurende de looptijd van de overeenkomst;
    Zorgen voor een coherent overzicht van en bewustmaking over de noodzaak van preventie en opsporing van corrupte praktijken op alle niveaus van openbare aanbestedingen;
  • Aanscherpen van de sancties voor overtredingen van de aanbestedingsvoorschriften

Nederland

Integriteit, transparantie en verantwoording worden actief gepromoot door de Nederlandse overheid. Het Ministerie van Binnenlandse Zaken heeft een onafhankelijk instituut opgericht, Bevordering Integriteit Openbare Sector (BIOS), dat het ontwerpen en implementeren van het integriteitsbeleid stimuleert en ondersteunt. Daarnaast voeren veel Nederlandse steden en gemeenten een lokaal integriteitsbeleid waarbij de opsporing van integriteitsgevallen (toegenomen van 135 in 2003 naar 301 in 2010) is verbeterd. Lokaal integriteitsbeleid heeft zich de afgelopen 20 jaar ontwikkeld en is een vast onderdeel geworden van lokaal bestuur.

De Nederlandsche Bank heeft onlangs haar “Good practices” ter bestrijding van corruptie gepubliceerd. Dit naar aanleiding van het resultaat van het onderzoek naar corruptie in de sector van het Bank- en verzekeringswezen in Nederland in 2013.

Hoewel volgens de Commissie de Nederlandse geïntegreerde aanpak ter voorkoming en opsporing van corruptie als een model voor andere lidstaten kan dienen, heeft de Nederlandse politiek pas recent nieuwe regels geimplementeerd ter bevordering van transparantie van financiering en ontbreekt het bewijs dat Nederlandse bedrijven zicht in het buitenland niet schuldig maken aan corruptie. De Commissie stelt voor dat de categorieën van activa van verkozen ambtenaren die moeten worden gedeclareerd worden uitgebreid en dat Nederland haar inspanningen moet richten op het vervolgen van corruptiegevallen bij internationale handelstransacties door het vergroten van de capaciteit om zo corruptie in het buitenland proactief te onderzoeken.

Eurobarometer burger onderzoek

De meerderheid van de Europeanen (76%) denkt dat corruptie wijdverbreid aanwezig is in hun eigen land. De Noordse landen zijn de enige lidstaten waarvan de meerderheid vermoed dat corruptie hier zeldzaam is.

81% van de Europese burgers denkt dat nauwe banden tussen de zakenwereld en de politiek in hun land leiden tot corruptie. 69% denkt dat vriendjespolitiek en corruptie de zakelijke concurrentie belemmert en 67% denkt dat corruptie onderdeel is van de bedrijfscultuur binnen hun land.

Meer dan de helft van de Europese burgers (56%) denkt dat het hebben van politieke connecties de enige manier is om succesvol te zijn in het bedrijfsleven.

Een op de 12 Europeanen (8%) zegt in het afgelopen jaar te maken hebben gehad met corruptie of hiervan getuige te zijn geweest. Slechts 12 procent hiervan heeft daadwerkelijk aangifte gedaan.

Nederland

61% van de Nederlanders is het eens met de stelling dat corruptie wijdverbreid aanwezig is in hun land. 2% van de Nederlanders (in vergelijking met 4% van de Europeanen) zeggen dat hun in het afgelopen jaar is gevraagd om smeergeld te betalen of aan te nemen.

Eurobarometer Business onderzoek

Dit onderzoek richt zich op de volgende sectoren: EMOGM (energie, mijnbouw, olie, gas, mineralen); gezondheidszorg en farmaceutische producten; engineering en elektronica; motorvoertuigen; bouw en constructie; telecommunicatie en financiële diensten; bank- en beleggingsdiensten.

43% van de Europese bedrijven zien corruptie als een probleem bij het zakendoen en, zoals hierboven vermeld, 75% van de bedrijven denkt dat corruptie breed verspreid in eigen land aanwezig is. Landen waar volgens bedrijven corruptie het meest voorkomt zijn Griekenland (99% van de ondervraagde bedrijven), Spanje (97%), Italië (97%), Tsjechië (94%), Slovenië (94%), Slowakije (92%), Hongarije (91%), Roemenië (91%), Portugal (90%), Kroatië (90%). De bouwsector wordt gezien als sector waar vermoedelijk de meeste corruptie plaatsvindt. (79%). Bij Telecom en IT-bedrijven is dit vermoeden het meest gering (62%).

Volgens de Commissie, zijn andere belangrijkste bevindingen de volgende:

  • Bijna de helft van bedrijven (47%) is het eens met de stelling dat het van belang is politieke connecties te hebben om succesvol te zijn in het bedrijfsleven.
  • Zakelijke gunsten aan vrienden en familie verlenen (43%) of aan openbare instellingen (43%) worden beschouwd als de meest voorkomende corruptie praktijken, gevolgd door belastingfraude en het niet betalen van de BTW (42%).
  • Wat overheidsopdrachten betreft, zegt 32% van de bedrijven die hebben deelgenomen aan openbare aanbestedingen dat door corruptie hun geen opdracht werd gegund. Dergelijke praktijken doen zich vooral voor in de bouw (35%) en de technische sector (33%).

Nederland

Nederland behoort tot de landen waarvan respondenten het vermoeden hebben dat bij openbare aanbestedingen corruptie een grote rol speelt (64% van het Nederlandse bedrijfsleven deelt deze mening).